Phố cổ Hà Nội: Bài toán quy hoạch vẫn loay hoay giữa bảo tồn và phát triển

Khi phố cổ trở thành “điểm nghẽn” của đô thị hiện đại

Trong nhiều năm qua, tình trạng quá tải dân số tại khu vực phố cổ vẫn là bài toán chưa có lời giải triệt để. Trên diện tích chưa đầy 100 ha, hàng chục nghìn người đang sinh sống trong hệ thống nhà ở, ngõ xóm được hình thành từ nhiều thập kỷ trước. Không ít ngôi nhà có diện tích nhỏ, được chia tách qua nhiều thế hệ. Hệ thống hạ tầng kỹ thuật như cấp thoát nước, điện, phòng cháy chữa cháy hay giao thông nội bộ đều gặp khó khăn trong việc nâng cấp do đặc thù không gian chật hẹp.

Phố cổ Hà Nội. Ảnh: Internet

Không chỉ là khu nhà ở, phố cổ còn là khu vực tập trung dày đặc các hoạt động thương mại, dịch vụ và du lịch, tạo ra áp lực lớn lên hạ tầng đô thị vốn đã quá tải. Tình trạng thiếu không gian công cộng, thiếu bãi đỗ xe và nguy cơ mất an toàn phòng cháy chữa cháy khiến người dân sinh sống tại đây lo ngại trong nhiều năm. Nhiều người muốn cải tạo không gian, nhà cửa hay lắp đặt các thiết bị phòng cháy, chữa cháy cũng gặp rất nhiều cản trở. Trong khi nhiều khu vực khác của Hà Nội liên tục được mở rộng và hiện đại hóa, phố cổ dường như vẫn bị “mắc kẹt” trong vòng luẩn quẩn giữa nhu cầu bảo tồn và yêu cầu cải tạo.

Không phải thiếu chính sách quy hoạch khu vực phố cổ

Thực tế, Hà Nội không thiếu các kế hoạch dành cho phố cổ. Từ những năm 1990, thành phố đã xác định khu phố cổ là khu vực cần được bảo tồn đặc biệt. Sau đó, nhiều chương trình bảo tồn, chỉnh trang đô thị và giãn dân đã được xây dựng với mục tiêu giảm áp lực dân số, cải thiện điều kiện sống và gìn giữ các giá trị di sản. Một trong những chính sách được kỳ vọng nhất là đề án giãn dân phố cổ. Theo kế hoạch, một phần cư dân sẽ được bố trí tái định cư tại khu đô thị Việt Hưng (Long Biên), qua đó giảm mật độ dân cư trong khu vực lõi di sản.

Tuy nhiên, kết quả đạt được chưa như kỳ vọng. Số lượng hộ dân đồng ý di chuyển còn hạn chế so với mục tiêu ban đầu. Nhiều hộ gia đình vẫn lựa chọn ở lại bởi những lý do gắn với sinh kế, công việc kinh doanh hoặc đơn giản là sự gắn bó nhiều thế hệ với nơi ở cũ.

Người dân tại phố Hàng Chiếu. Ảnh: Internet

Việc chỉnh trang, cải tạo và trùng tu các công trình trong phố cổ cũng gặp không ít rào cản. Nhiều ngôi nhà thuộc diện bảo tồn, nhiều trường hợp liên quan đến quyền sở hữu phức tạp hoặc có nhiều hộ cùng sinh sống trong một công trình khiến quá trình chỉnh trang, cải tạo gặp nhiều khó khăn.

Nghịch lý của công tác bảo tồn

Khó khăn lớn nhất trong quy hoạch phố cổ nằm ở chính giá trị của khu vực này. Nếu nhìn dưới góc độ phát triển đô thị, nhiều chuyên gia cho rằng phố cổ cần được giảm mật độ dân số, mở rộng không gian công cộng, nâng cấp hạ tầng và cải thiện điều kiện sống cho cư dân. Nhưng nếu nhìn dưới góc độ bảo tồn, những yếu tố tạo nên bản sắc phố cổ lại nằm chính trong cấu trúc không gian hiện hữu: những tuyến phố nhỏ, những ngôi nhà ống, những khu dân cư lâu đời và cả những hoạt động sinh hoạt, buôn bán truyền thống.

Điều này tạo nên một nghịch lý. Càng bảo tồn nguyên trạng, chất lượng sống của người dân càng khó được cải thiện. Ngược lại, nếu cải tạo quá mạnh tay, nguy cơ làm mất đi những giá trị lịch sử và bản sắc văn hóa là điều hoàn toàn có thể xảy ra. Đó cũng là lý do nhiều dự án quy hoạch khu vực trung tâm Hà Nội thường đi kèm với những cuộc tranh luận kéo dài.

Những thay đổi mới và bài toán đặt ra

Khoảng hai năm nay, khu vực hồ Hoàn Kiếm và vùng phụ cận liên tục xuất hiện những dự án chỉnh trang đô thị quy mô lớn. Việc tháo dỡ tòa nhà “Hàm Cá Mập” để mở rộng không gian quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, cải tạo vườn hoa Lý Thái Tổ, triển khai dự án quảng trường công viên phía Đông hồ Hoàn Kiếm hay xây dựng ga ngầm và các tuyến metro cho thấy xu hướng ưu tiên không gian công cộng tại khu vực trung tâm đang ngày càng rõ nét.

Phối cảnh quảng trường công viên phía đông Hồ Gươm. Ảnh: UBND phường Hoàn Kiếm

Tuy nhiên, những thay đổi này cũng đặt ra câu hỏi về cách thức cân bằng giữa phát triển và bảo tồn. Mỗi quyết định quy hoạch không chỉ tác động đến diện mạo đô thị mà còn ảnh hưởng đến ký ức, văn hóa và đời sống của cộng đồng cư dân đã gắn bó với khu vực này trong nhiều thế hệ.

Lời giải không chỉ nằm ở hạ tầng

Nhiều chuyên gia quy hoạch cho rằng tương lai của phố cổ không nằm ở việc bảo tồn nguyên trạng hay phá bỏ để xây mới, mà nằm ở khả năng dung hòa giữa hai mục tiêu tưởng chừng đối lập. Thay vì chỉ tập trung vào các công trình vật chất, công tác bảo tồn cần hướng tới việc giữ gìn toàn bộ hệ sinh thái văn hóa của phố cổ, từ không gian kiến trúc đến hoạt động cộng đồng, nghề truyền thống và lối sống đô thị đặc trưng. Cùng với đó, việc phát triển giao thông công cộng, giảm áp lực dân số, tạo thêm các không gian sinh hoạt chung và nâng cao chất lượng hạ tầng cần được triển khai đồng bộ trong dài hạn.

Sau nhiều thập kỷ, phố cổ Hà Nội vẫn là một bài toán quy hoạch chưa có đáp án hoàn chỉnh. Bởi đây không đơn thuần là câu chuyện của những ngôi nhà cũ hay những con ngõ nhỏ, mà là bài toán về cách một đô thị hàng nghìn năm tuổi thích ứng với tương lai mà không đánh mất những giá trị đã làm nên bản sắc của mình.